Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн Монголын улс төрийн үйл явцад үзүүлсэн жишээ буюу БОЛОВСРОЛЫН ЗЭЭЛИЙН САНГИЙН ХУЛГАЙ

Ардчилсан нийгмийн тулгуур багана болсон хэвлэлийн эрх чөлөөг дэлхий даяар онцлон сануулдаг өдөр нь жил бүрийн тавдугаар сарын 3 байдаг. Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тохиолдуулан LIVETV.MN вэбсайтын редакциас сэтгүүлчдийн нийгэмд оруулж буй хувь нэмрийг сануулах үүднээс Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн Монголын улс төрийн үйл явцад үзүүлсэн жишээг таван цуврал нийтлэлээр хүргэж байна. 

Боловсролын зээлийн сангийн хулгай /2023 он/

Боловсролын зээлийн сан нь Монгол Улсын ирээдүйн чадварлаг боловсон хүчнийг бэлтгэх, оюун ухааны чадамжтай, шилдэг оюутан залуусыг дэлхийн шилдэг их, дээд сургуулиудад суралцахад нь санхүүгийн бодит дэмжлэг үзүүлэх эрхэм зорилготойгоор 1993 онд анх байгуулагдсан түүхтэй.

Уг сан нь гадаадад суралцах магистр, докторантурын оюутнуудад тэтгэлэг болон зээл олгодог байв. Зээлийн хувьд, төгсөж ирээд эх орондоо тодорхой хугацаанд ажиллаж, нийгмийн даатгал төлсөн тохиолдолд зээлийн эргэн төлөлтөөс чөлөөлөх журамтай байв. Гэвч 2023 онд тус сангийн үйл ажиллагаанд гүн гүнзгий нэвчсэн системийн авлига, танил талын сүлжээ, нийгмийн тэгш бус байдлын оргил ил болов.

Механизм нь ЖДҮ-ийн хэргээс ч илүү нарийн бөгөөд "хуульчлагдсан хулгай" (legalized corruption) хэлбэрээр явагдсан байдаг.

УИХ-ын гишүүд, сайд нар, шүүгч, прокурор, цэргийн дарга нар болон төрийн өндөр албан тушаалтнуудын хүүхдүүд мэдээллийн давуу талаа ашиглан, мөн танил талын холбоогоор шалгуур үзүүлэлтийг хангасан эсэхээс үл хамааран гадаадад суралцах тэтгэлэг болон хэдэн зуун мянган ам.долларын зээлийг хялбархан авдаг байв

Хамгийн ноцтой бөгөөд бухимдал төрүүлсэн асуудал нь, эдгээр зээлийг эргүүлэн төлөх ёстой эсвэл Монголд ирж ажиллах ёстой байтал хэсэг хугацааны дараа тухайн үеийн Боловсролын сайдын тушаал, Засгийн газрын тогтоолоор "гэрээний үүргээ амжилттай биелүүлсэн" гэх хуурамч, эсвэл хэт хялбаршуулсан шалтгаанаар зээлээс чөлөөлдөг (тэглэдэг) байсан явдал юм. Энэ нь татвар төлөгчдийн мөнгийг эрх мэдэлтнүүд үр хүүхдийнхээ боловсролд зарцуулж, эргээд түүнийгээ салбарын сайдын гарын үсгээр уучилж орхидог төрийн институцийн завхралын хамгийн сонгодог хэлбэр байлаа.

Сэтгүүлчдийн эрэн сурвалжлага ба мэдээллийн ил тод байдал

БЗС-гийн луйврыг дэлгэхэд эрэн сурвалжлах сэтгүүлчид (ялангуяа Urug.mn, Unuudur сонин зэрэг хараат бус хэвлэлүүд) болон сошиал медиа дахь идэвхтэн иргэдийн үүрэг асар их байв. Сэтгүүлчид сангаас сүүлийн 20 гаруй жилийн хугацаанд зээл авсан 2000 гаруй хүний нэрс, зээлийн дүн, чөлөөлөгдсөн тушаалын жагсаалтыг олж авч, тэдний эцэг эхийн улс төр, бизнесийн албан тушаалын хамаарлыг нарийвчлан судалж, график дүрслэл, сүлжээний анализ (network analysis) хийсэн байна.

Энэхүү судалгааны үр дүнд төрийн өндөр албан тушаалтнуудын хүүхдүүд, хамаатнууд нь улсын мөнгөөр хэрхэн Харвард, Оксфорд зэрэг дэлхийн өндөр төлбөртэй сургуулиудад суралцаж, улмаар тэрхүү 100,000-аас 300,000 ам.долларын зээлийг нэг ч төгрөг буцааж төлөлгүйгээр "тэглүүлсэн" болох нь илэрсэн.

Сэтгүүлчид энэхүү үзэгдлийг "оюуны тэгш бус байдал" болон "үе дамжсан элитийн хулгай" гэдэг концепциор нийгэмд гаргаж ирснээр олон нийтийн уур хилэнг бадраасан

Ард түмний зүгээс мэдээллийг ил тод болгох хүчтэй шахалт үзүүлсний үр дүнд Боловсрол, шинжлэх ухааны яам түүхэндээ анх удаа сангаас зээл авсан, тэглүүлсэн хүмүүсийн мэдээллийг бүхэлд нь ил тод болгон (declassification) шилэн дансны вэбсайтад нээлттэй байршуулснаар луйврын цар хүрээ албан ёсоор батлагдсан юм.

Хууль эрх зүйн шийдвэр, хохирол барагдуулалт ба ял шийтгэл

БЗС-гийн хэрэг нь хууль хяналтын байгууллагын хувьд өмнөх ЖДҮ-ийн хэргээс огт өөр сорилтыг бий болгосон. Учир нь энэхүү хэрэг нь урт хугацаанд, хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байсан Засгийн газрын журам, Сайдын тушаалаар баталгаажсан байсан тул "хууль зүйн хувьд хэвийн" мэт боловч "ёс зүй, нийгмийн шударга ёсны хувьд гэмт хэрэг" байсан юм. Тиймээс шууд эрүүгийн хариуцлага тооцож, сайд нарыг хориход эрх зүйн маш том бэрхшээл тулгарсан байдаг.

Хохирол барагдуулалтын хувьд, мэдээлэл ил тод болж, нийгмийн зүгээс "хулгайч" хэмээн цоллуулж эхэлмэгц өөрсдийн нэр хүндийг хамгаалах, цаашдын карьераа аврах зорилгоор олон тооны улс төрчид, тэдний хүүхдүүд хэдэн арван жилийн өмнө авсан зээлээ уучлалт гуйн буцаан төлж эхэлсэн.

2023 оны эцэс гэхэд санд 2 тэрбум гаруй төгрөг болон хэд хэдэн сая ам.долларын эргэн төлөлт яаралтай горимоор хийгдсэн бөгөөд зээлээ төлөөгүй, гэрээний үүргээ биелүүлээгүй үлдсэн хүмүүсийн гадаад явах эрхийг хязгаарлах, үл хөдлөх хөрөнгийг битүүмжлэх ажиллагааг АТГ болон яам хамтран эхлүүлсэн.

Албан тушаалаас халагдсан байдлын хувьд, БЗС-гийн үйл ажиллагааг хариуцаж байсан захирлууд, санхүүгийн албаныхан болон Боловсролын яамны зарим газрын дарга нарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлж, сахилгын арга хэмжээ авсан байна.

Гэхдээ ЖДҮ-ийн хэрэгтэй харьцуулахад БЗС-гийн хэргээр шууд хоригдсон хүмүүсийн тоо харьцангуй цөөн. Сангийн захирал асан зарим хүмүүсийг АТГ-аас саатуулж шалгасан боловч төрийн өндөр албан тушаалтнуудаас "хүүхдээ зээлээр сургасан" эсвэл "зээл тэглэсэн" гэх үндэслэлээр шууд хоригдсон хүн гараагүй нь хуулийн хариуцлагын тэгш бус байдлыг харуулсан байна.