Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн Монголын улс төрийн үйл явцад үзүүлсэн жишээ буюу ЖДҮ-ИЙН ХУЛГАЙ

Ардчилсан нийгмийн тулгуур багана болсон хэвлэлийн эрх чөлөөг дэлхий даяар онцлон сануулдаг өдөр нь жил бүрийн тавдугаар сарын 3 байдаг. Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тохиолдуулан LIVETV.MN вэбсайтын редакциас сэтгүүлчдийн нийгэмд оруулж буй хувь нэмрийг сануулах үүднээс Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн Монголын улс төрийн үйл явцад үзүүлсэн жишээг таван цуврал нийтлэлээр хүргэж байна. 

Системийн авлига ба шилжилтийн эдийн засгийн сорилтууд

Монгол Улсын ардчилсан шилжилт болон зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд шилжих үйл явц нь сүүлийн гучин жилийн хугацаанд хувийн хэвшлийг дэмжих, эдийн засгийн өсөлтийг бий болгох суурь нөхцөлийг бүрдүүлсэн хэдий ч төрийн институцийн сул тал, хууль эрх зүйн цоорхой, түүнчлэн байгалийн баялгийн хэт хамаарал зэрэг нь системийн шинжтэй авлига цэцэглэн хөгжих таатай хөрсийг бий болгосон байна.

Үүнд: Жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сан (ЖДҮХС)-гийн зээлийн хэрэг, Боловсролын зээлийн сан (БЗС)-гийн луйвар, Хөгжлийн банкны найдваргүй зээлийн хэрэг, нийслэлийн нийтийн тээврийн шинэчлэлтэй холбоотой "Ногоон автобус"-ны хэрэг, болон Монгол Улсын эдийн засагт хамгийн их хохирол учруулсан, хил дамнасан шинжтэй "Нүүрсний хулгай" буюу Нүүрсний бүлэг хэрэг тус тус багтаж байна.

Эдгээр хэргүүд нь зөвхөн тусгаарлагдсан санхүүгийн гэмт хэргүүд бус, харин төрийн эрх мэдлийг түшиглэн мэдээллийн тэгш бус байдлыг өөрсдийн ашиг хонжоонд нийцүүлэх, эдийн засгийн хуваарилалтын механизмыг гажуудуулах замаар хэрэгжсэн түрээс хөөгч (rent-seeking) үйл ажиллагааны тод илрэлүүд юм. Хамгийн онцлууштай нь, эдгээр далд явуулга, булхай луйврыг төрийн хууль хяналтын байгууллагууд анхлан илрүүлээгүй бөгөөд харин хараат бус хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, эрэн сурвалжлах сэтгүүлчид болон шүгэл үлээгчдийн (whistleblowers) цуцашгүй хөдөлмөрийн үр дүнд олон нийтэд дэлгэгдсэн байдаг. Сэтгүүлчдийн дэлгэсэн баримтууд нь нийгмийн хүчтэй эсэргүүцэл, жагсаал цуглааныг өдөөж, улмаар хууль хяналтын байгууллагын мөрдөн шалгах ажиллагааг зайлшгүй явуулах нийгмийн дарамтыг бий болгосон билээ.

ЖДҮ-ийн бялуу хуваасан хэрэг /2018 он /

Ямар боломж хулгайлав- Хамгийн их дуулиан тарьсан эрэн сурвалжлагуудын нэг бол 2018 оны сүүлчээр гарсан ЖДҮ-ийн сангийн дуулиан байлаа. Жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сан нь анх 1990-ээд онд жижиг бизнес эрхлэгчдийг жилийн 3%-ийн хүүтэй нэн хөнгөлөлттэй, тав хүртэлх жилийн хугацаатай, урт хугацааны зээлээр дэмжих зорилгоор олон улсын хандивлагчдын хөрөнгөөр байгуулагдсан боловч яваандаа манай улсын дээд удирдлагуудын бялуу хувааж идэх тэжээлийн цэг болон хувирсан байгааг анх Zarig.mn сайтын сэтгүүлч Н.Өнөрцэцэг болон IKON.mn сайтын баг илчлэн гаргасан. Эрэн сурвалжлах сэтгүүлчид зээлдэгчдийн жагсаалтыг олж авч, өндөр албан тушаалтан, УИХ-ын гишүүд, сайд нарын хөрөнгө орлогын мэдүүлгийг санхүүжилт авсан компаниудын бүртгэлтэй тулгах нөр их ажлыг хийж гүйцэтгэсэн юм.

Албан тушаалтнууд эрх мэдлээ урвуулан ашиглаж, хямд өртөгтэй төрийн зээлийг хамаатан садан эсвэл хамаарал бүхий хүмүүсийнхээ нэр дээр бүртгэлтэй компаниуд руу ямар ч барьцаа хөрөнгийн шаардлага хангахгүйгээр, зохиомол төсөл бичих замаар шилжүүлэн хуваан авсан нь тодорхой болсон

Сэтгүүлчдийн эрэн сурвалжлага ба нийгмийн хяналтын тэсрэлт

Уг хэргийг анхлан илрүүлж олон нийтэд дэлгэхэд дата сэтгүүлзүй (data journalism) буюу нээлттэй өгөгдөлд тулгуурласан эрэн сурвалжлах сэтгүүлзүйн арга барил онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. 2018 оны сүүлээр Монголын хараат бус хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд, тэр дундаа Ikon.mn сайтын сэтгүүлчид болон бусад хараат бус эрэн сурвалжлагчид ЖДҮХС-гаас зээл авсан компаниудын нээлттэй жагсаалтыг олж авчээ. Сэтгүүлчид зөвхөн компанийн нэрийг зарлаад зогсохгүй, тухайн компаниудын регистрийн дугаарыг Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн мэдээллийн сангийн (burtgel.gov.mn) нээлттэй өгөгдөлтэй тулгаж, хувьцаа эзэмшигчид болон эцсийн өмчлөгчдийг (ultimate beneficial owners) нэгбүрчлэн шүүж илрүүлсэн байдаг.

Энэхүү нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд УИХ-ын 20 гаруй гишүүн (тухайн үеийн парламентын бараг гуравны нэг), хэд хэдэн сайд нар, тэдний эхнэр, нөхөр, үр хүүхэд, хамаатан садных нь компаниуд 950 саяас 1.2 тэрбум төгрөгийн зээлийг хувааж авсан болохыг хөдлөшгүй баримт, график дүрслэлээр олон нийтэд толилуулсан юм

Нийгэмд энэхүү баримт нотолгоотой мэдээлэл маш хүчтэй цочрол өгч, жинхэнэ бизнес эрхлэгчдийн боломжийг хулгайлсан гэх уур хилэн дүрэлзэж, иргэд "ЖДҮ-чидтэйгээ хариуцлага тооц", "Хулгайчдад ял өг" гэсэн шаардлагыг тавьж, Сүхбаатарын талбайд өргөн хэмжээний жагсаал цуглаан өрнүүлсэн нь улс төрийн томоохон хямрал руу хөтөлсөн. Энэ явдал нь сэтгүүлчдийн нийгэм дэх нөлөөллийг эрс нэмэгдүүлж, "Дөрөвдэх засаглал" үүргээ хэрхэн бодитоор хэрэгжүүлж болохыг харуулсан түүхэн үйл явдал болсон юм.

 Хууль эрх зүйн шийдвэр, хохирол барагдуулалт ба ял шийтгэл

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дэлгэгдсэн мэдээллийн мөрөөр Авлигатай тэмцэх газар (АТГ) болон Прокурорын байгууллага олон нийтийн хүчтэй шахалтын дор эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж эхэлсэн. Хэдийгээр эхэн үедээ улс төрийн нөлөөллөөс шалтгаалан мөрдөн байцаалт удаашрах хандлагатай байсан ч нийгмийн тасралтгүй хяналт шүүхийн шатанд хүрэх замыг нээсэн.

Хохирол барагдуулалтын хувьд, олон нийтийн хүчтэй дарамт, улс төрийн карьераа аврах гэсэн оролдлого зэргээс үүдэн зээл авсан улс төрчдийн хамаарал бүхий компаниуд хуваарьт хугацаанаасаа өмнө зээлээ яаралтай буцаан төлж эхэлсэн байна. Албан ёсны мэдээллээр 2018-2020 оны хооронд ЖДҮХС-д ойролцоогоор 100 гаруй тэрбум төгрөг бэлнээр эргэн төлөгдсөн бөгөөд энэ нь төрийн санг дампуурлын эрсдэлээс аварсан төдийгүй, авлигын гэмт хэргээс учирсан хохирлыг бодитоор сэргээн барагдуулсан анхны томоохон үзүүлэлтүүдийн нэг болсон юм.

Албан тушаалаас халагдсан байдлыг авч үзвэл, тухайн үеийн Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд Б.Батзориг ёс зүйн хариуцлага хүлээж огцорсон бөгөөд ЖДҮХС-гийн захирал болон яамны холбогдох газрын дарга нар үүрэгт ажлаасаа халагдаж, эрүүгийн хэрэгт татагдсан. Түүнчлэн улс төрийн намын дотоод шийдвэрээр хэрэгт нэр холбогдсон олон гишүүд 2020 оны УИХ-ын сонгуульд нэр дэвших мандатаа авч чадалгүй улс төрийн хувьд "шийтгүүлсэн" байна.

Хоригдсон болон ял шийтгүүлсэн хүмүүсийн хувьд шүүхээс хэд хэдэн УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлж, эрх мэдэл, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашигласан гэм буруутайд тооцон ял оноосон.

УИХ-ын гишүүн Г.Солтан, Д.Дамба-Очир, Б.Ундармаа нарт шүүхээс 2-оос 3 жилийн хугацаагаар хорих ял оноож, нийтийн албанд ажиллах эрхийг тодорхой хугацаагаар хассан бол салбарын сайд асан Б.Батзоригт 40 сая төгрөгийн торгууль оногдуулж төрийн албанд ажиллах эрхийг 5 жилээр хассан байдаг

Энэхүү шийдвэрүүд нь Монголын түүхэнд парламентын гишүүд олноороо шүүгдэж, хариуцлага хүлээсэн онцгой тохиолдол болсон хэдий ч, зарим тохиолдолд тэрбумаар хэмжигдэх хохирол учруулсан этгээдүүд ердөө мөнгөн торгуулиар ял салсан нь Эрүүгийн хуулийн авлигын эсрэг зүйл заалт хэтэрхий сул байгааг нийгэмд илчилж, дараа дараагийн хуулийн шинэчлэлд дарамт болсон юм.