Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн Монголын улс төрийн үйл явцад үзүүлсэн жишээ буюу ХӨГЖЛИЙН БАНКНЫ ДУУЛИАН

Ардчилсан нийгмийн тулгуур багана болсон хэвлэлийн эрх чөлөөг дэлхий даяар онцлон сануулдаг өдөр нь жил бүрийн тавдугаар сарын 3 байдаг. Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тохиолдуулан LIVETV.MN вэбсайтын редакциас сэтгүүлчдийн нийгэмд оруулж буй хувь нэмрийг сануулах үүднээс Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн Монголын улс төрийн үйл явцад үзүүлсэн жишээг таван цуврал нийтлэлээр хүргэж байна. 

ХӨГЖЛИЙН БАНКНЫ ДУУЛИАН /2022 он/

Монгол Улсын Хөгжлийн банк нь 2011 онд дэд бүтэц, эрчим хүч, экспортын баримжаатай томоохон төслүүдийг урт хугацаатай, хямд эх үүсвэрээр санхүүжүүлэх зорилгоор байгуулагдсан. Тус банк нь гадаад зах зээлээс "Чингис", "Самурай", "Евро" зэрэг олон улсын өндөр хүүтэй бондуудыг босгож, улсын эдийн засгийн судсыг атгаж байв. Гэвч 2022 онд тус банкнаас олгосон нийт зээлийн талаас илүү хувь нь буюу 1.8 их наяд төгрөг нь чанаргүй, найдваргүй зээлийн ангилалд (Non-Performing Loans - NPL) орсон нь олон улсын аудит болон Монголын нийгэмд тодорхой болов.

Улс төрд нөлөө бүхий этгээдүүд (Politically Exposed Persons - PEP) өөрсдийн хамаарал бүхий компаниудад эрсдэлийн үнэлгээ муутай, эсвэл огт хийгдээгүй төслүүдэд тэрбум тэрбумаар нь зээл гаргуулж авсан байв

Механизм нь банкны Төлөөлөн удирдах зөвлөл (ТУЗ) болон гүйцэтгэх удирдлагуудад Сангийн яам болон Засгийн газраас улс төрийн шахалт үзүүлэх, зээлийн хорооны шийдвэрийг албадан гаргуулах явдал байлаа. Авсан зээлээ тэд зориулалтын бусаар буюу тансаг зэрэглэлийн үл хөдлөх хөрөнгө барих, сонгуулийн санхүүжилт босгох, арилжааны банкаар дамжуулан хүүгийн зөрүүгээс ашиг олох эсвэл зүгээр л хувийн хэрэглээндээ зарцуулан шамшигдуулсан байв. Энэ нь ЖДҮХС-ийн хэргээс хэдэн арав дахин том буюу макро эдийн засгийн түвшний хулгай байлаа.

Сэтгүүлчдийн эрэн сурвалжлага ба парламентын нээлттэй сонсгол

Хөгжлийн банкны найдваргүй зээлийн асуудлыг хараат бус хэвлэл мэдээллийнхэн олон жилийн турш цухуйлгаж байсан ч 2022 оны эхээр Монгол Улс "Самурай" болон бусад бондын эргэн төлөлтийг хийж чадахгүй дефолт (default) зарлах буюу дампуурах эрсдэлтэй нүүр тулах үед асуудал жинхэнэ утгаараа хурцадсан. Сэтгүүлчид чанаргүй зээлдэгч 60 гаруй компанийн жагсаалт, тэдгээрийн цаана ямар улс төрч, аль намын ямар фракц байгааг холбоос стрингийн аргаар зураглаж, олон нийтэд тасралтгүй, өдөр бүр мэдээлсэн.

Үүний үр дүнд Монголын парламент (УИХ) түүхэндээ анх удаа Нотлох баримтыг шинжлэн судлах нээлттэй сонсголыг (Хөгжлийн банкны сонсгол) амжилттай зохион байгуулсан юм. Сонсголыг УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаяр удирдан явуулж, хэвлэл мэдээллийн бүх телевиз, цахим сувгаар өдөржин шууд дамжуулсан нь нийгмийн хяналтын дээд цэг, цоо шинэ жишиг байв. Сонсголоор зээлдэгчдийг нэгбүрчлэн дуудаж, зээлээ хэрхэн авсан, юунд зарцуулсныг олон нийтийн нүдэн дээр шившиглэн илчилсэн нь авлигын эсрэг сэтгэл зүйн томоохон ялалт болсон юм.

Хууль эрх зүйн шийдвэр, хохирол барагдуулалт, шүүх хурал

Хөгжлийн банкны хэрэг нь Монгол Улсын эрүүгийн эрх зүйн түүхэн дэх хамгийн олон оролцогчтой, хамгийн удаан үргэлжилсэн, хамгийн том шүүх хурал болсноороо онцлог юм. Авлигатай тэмцэх газар болон Эрүүгийн цагдаагийн алба хамтран шалгасны эцэст 80 хүн, 4 хуулийн этгээдийг шүүхэд шилжүүлж, шүүх хурлыг Улаанбаатар хотын Спортын төв ордонд зохион байгуулсан нь цар хүрээг илтгэнэ.

Хохирол барагдуулалт нь энэ хэргийн хамгийн том ололт байлаа. Нээлттэй сонсгол, хэвлэл мэдээллийн дайралт болон шүүх, прокурорын шахалтын дор зээлдэгчид зээлээ уралдан эргүүлэн төлж эхэлсэн бөгөөд 2022-2023 оны богино хугацаанд 1.2 их наяд гаруй төгрөг бэлнээр болон үнэлгээтэй үл хөдлөх хөрөнгө, объектоор эргэн төлөгдсөн байна. Энэхүү асар их мөнгөн дүнг буцаан татсанаар Монгол Улс олон улсын бондын (Самурай бонд зэрэг) төлбөрөө амжилттай барагдуулж, улс орноо дефолтын эрсдэлээс аварч чадсан түүхтэй.

Албан тушаалаас халагдсан байдлыг харвал, Хөгжлийн банкны үе үеийн гүйцэтгэх захирлууд (Н.Мөнхбат зэрэг), газрын дарга нар, ТУЗ-ийн гишүүд нийтдээ 30 гаруй албан тушаалтан халагдаж, шалгагдсан. Засгийн газрын түвшинд ч үүнтэй холбоотойгоор зарим албан тушаалтнууд хариуцлага хүлээж чөлөөлөгдсөн

Шүүхийн шийдвэрээр хэд хэдэн УИХ-ын гишүүн асан (жишээлбэл Ё.Баатарбилэг зэрэг гишүүд авлигын хэргээр), мөн Хөгжлийн банкны гүйцэтгэх удирдлагад байсан хүмүүс ял сонссон. Эцсийн шатны шүүхээс 32 хүнд гэм буруутайг нь тогтоож, заримд нь 1-ээс 6 хүртэлх жилийн хорих ял, заримыг нь нийтийн албанд ажиллах эрхийг хасч, өндөр хэмжээний мөнгөн торгууль ногдуулсан.

Ойролцоогоор 10 гаруй хүн биечлэн хорих ял эдэлж байгаа нь авлигачдад хууль үйлчилдгийг харуулсан дохио болсон билээ.