Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн Монголын улс төрийн үйл явцад үзүүлсэн жишээ буюу НҮҮРСНИЙ БҮЛЭГ ХУЛГАЙ

Ардчилсан нийгмийн тулгуур багана болсон хэвлэлийн эрх чөлөөг дэлхий даяар онцлон сануулдаг өдөр нь жил бүрийн тавдугаар сарын 3 байдаг. Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тохиолдуулан LIVETV.MN вэбсайтын редакциас сэтгүүлчдийн нийгэмд оруулж буй хувь нэмрийг сануулах үүднээс Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн Монголын улс төрийн үйл явцад үзүүлсэн жишээг таван цуврал нийтлэлээр хүргэж байна. 

Системийн авлига ба шилжилтийн эдийн засгийн сорилтууд

Монгол Улсын ардчилсан шилжилт болон зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд шилжих үйл явц нь сүүлийн гучин жилийн хугацаанд хувийн хэвшлийг дэмжих, эдийн засгийн өсөлтийг бий болгох суурь нөхцөлийг бүрдүүлсэн хэдий ч төрийн институцийн сул тал, хууль эрх зүйн цоорхой, түүнчлэн байгалийн баялгийн хэт хамаарал зэрэг нь системийн шинжтэй авлига цэцэглэн хөгжих таатай хөрсийг бий болгосон байна.

Үүнд: Жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сангийн зээлийн хэрэг, Боловсролын зээлийн сангийн луйвар, Хөгжлийн банкны найдваргүй зээлийн хэрэг, нийслэлийн нийтийн тээврийн шинэчлэлтэй холбоотой "Ногоон автобус"-ны хэрэг болон Монгол Улсын эдийн засагт хамгийн их хохирол учруулсан, хил дамнасан шинжтэй "Нүүрсний бүлэг хулгай"-н хэргүүд тус тус багтаж байна.

Эдгээр хэргүүд нь зөвхөн тусгаарлагдсан санхүүгийн гэмт хэргүүд бус, харин төрийн эрх мэдлийг түшиглэн мэдээллийн тэгш бус байдлыг өөрсдийн ашиг хонжоонд нийцүүлэх, эдийн засгийн хуваарилалтын механизмыг гажуудуулах замаар хэрэгжсэн түрээс хөөгч (rent-seeking) үйл ажиллагааны тод илрэлүүд юм. Хамгийн онцлууштай нь, эдгээр далд явуулга, булхай луйврыг төрийн хууль хяналтын байгууллагууд анхлан илрүүлээгүй бөгөөд харин хараат бус хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, эрэн сурвалжлах сэтгүүлчид болон шүгэл үлээгчдийн (whistleblowers) цуцашгүй хөдөлмөрийн үр дүнд олон нийтэд дэлгэгдсэн байдаг. Сэтгүүлчдийн дэлгэсэн баримтууд нь нийгмийн хүчтэй эсэргүүцэл, жагсаал цуглааныг өдөөж, улмаар хууль хяналтын байгууллагын мөрдөн шалгах ажиллагааг зайлшгүй явуулах нийгмийн дарамтыг бий болгосон билээ.

Үндэстэн дамнасан макро луйвар ба баялгийн хараал /2022 ОН/

Нүүрсний хулгайн хэрэг нь Монгол Улсын түүхэн дэх хамгийн өргөн цар хүрээтэй, олон жилийг хамарсан, улсын нэг жилийн төсвөөс ч давсан хэмжээний мөнгөн дүнтэй холбогдсон авлига, эдийн засгийн макро гэмт хэрэг юм. Монголын эдийн засгийн хамгийн гол экспорт, амин сүнс болох коксжих нүүрсийг БНХАУ руу гаргахдаа төрийн өмчит "Эрдэнэс Тавантолгой" ХК (ЭТТ) дээр "Урьдчилан борлуулах нөхцөлтэй" буюу Off-take гэрээнүүдийг хэд хэдэн дотоод гадаадын компанитай маш нууцаар, УИХ-аас гадуур байгуулж байв.

Эдгээр гэрээний механизм нь хоёр хэлбэртэй байсан. Нэгдүгээрт, нүүрсийг олон улсын зах зээлийн үнээс (жишээ нь тонн нь 150 ам.доллар байхад) хэт доогуур буюу 60-70 ам.доллароор үнэлж хямд зарах замаар зөрүүг нь дундаас нь хувааж авах. Хоёрдугаарт, нүүрсээрээ бартер хийж, төмөр зам зэрэг мега дэд бүтцийн төслүүдийг барихдаа барилгын өртгийг зах зээлийн үнээс хэд дахин өсгөж тооцох хэлбэр байлаа.

Үүнээс гадна физик хулгайн механизм буюу хилийн боомтоор (Гашуунсухайт) олон мянган тонн нүүрсийг гаалийн бүртгэлгүйгээр, "хоосон машин" гарсан гэж гаалийн системд хуурамчаар бүртгэж гаргах луйвар олон жил үргэлжилсэн байна. БНХАУ-ын талын гаалийн бүртгэлтэй Монголын гаалийн тоон мэдээлэл хэдэн сая тонноор зөрөх үзэгдэл гарч эхэлсэн бөгөөд энэхүү далд эдийн засгийн бүлэглэлд улс төрчид, хил хамгаалах болон гаалийн албан хаагчид, хууль хяналтын байгууллагын дарга нар, тээвэр логистикийн компаниуд системийн түвшиндээ сүлбэлдэн орсон байв.

Сэтгүүлчдийн эрэн сурвалжлага, шүгэл үлээгчид ба ард түмний жагсаал

Нүүрсний хулгайн анхны ноцтой баримтуудыг эрэн сурвалжлах сэтгүүлчид хоёр улсын гаалийн зөрүүтэй тоон мэдээлэлд анализ хийх замаар гаргаж ирсэн. Түүнчлэн дотоод мэдээлэлтэй байсан зарим шүгэл үлээгч улс төрчид, УИХ-ын гишүүд мэдээллийг хэвлэлд өгч эхэлсэн байна. Сэтгүүлчид "Эрдэнэс Тавантолгой" компанийн нууцалсан 9 гэрээний цаана төмөр замын ямар ямар луйвар байгааг дэлгэж эхлэв. 

Энэ бүхэн хуримтлагдсаар 2022 оны 12 дугаар сард Улаанбаатар хотын төв талбайд өвлийн тачигнасан хүйтнийг үл харгалзан иргэд, залуус 20 гаруй хоног үргэлжилсэн асар том эсэргүүцлийн жагсаал хийхэд хүргэсэн юм

"Нүүрсний хулгайчдын нэрийг зарла", "Хулгайчдад хууль тэгш үйлчлэх ёстой" гэсэн уриатай энэхүү түүхэн жагсаал нь Засгийн газрыг донсолгож, "Эрдэнэс Тавантолгой" компанид Онцгой дэглэм тогтоож Бүрэн эрхт төлөөлөгч (БЭТ) томилох, мөн хууль бусаар нууцалсан гэрээнүүдийг улсын нууцаас гаргаж (declassify) ард түмэнд ил тод болгох шийдвэр гаргахад хүргэсэн хүчирхэг хөшүүрэг болсон билээ.

Хууль эрх зүйн шийдвэр, хохирол барагдуулалт ба баривчилгаа

Нүүрсний хэрэг нь хэт олон салбарласан, маш нарийн бүлэглэлийг хамарсан тул мөрдөн байцаалтын үйл явц урт хугацаанд, нарийн төвөгтэйгөөр үргэлжилсэн.

Хохирол барагдуулалт гэдэг ойлголт нүүрсний хэрэг дээр өвөрмөц байдлаар явагдсан. Хэрэгтнүүдээс бэлнээр эсвэл үл хөдлөх хөрөнгө хэлбэрээр хураан авсан хөрөнгийн хэмжээ хэдэн зуун тэрбумаар тоологдох хэдий ч, хамгийн том хохирол барагдуулалт нь далд эдийн засгийг устгаснаас үүдсэн "орлогын сэргэлт" байв. Засгийн газар ЭТТ компанид Бүрэн эрхт төлөөлөгч томилж, нүүрсийг амны үнээр биш, хил нөхцөлөөр, цахим биржээр (Уул уурхайн бүтээгдэхүүний бирж) ил тод дуудлага худалдаагаар борлуулж эхэлснээр нүүрсний үнэ бодитоор өссөн.

Үүний үр дүнд 2023 онд ЭТТ компани түүхэндээ анх удаа 3.2 их наяд төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллаж, улсын гадаад валютын нөөц 1 тэрбум гаруй ам.доллароор нэмэгдсэн нь хулгайг зогсоосноор эдийн засаг хэрхэн тэлдгийг харуулсан макро түвшний нөхөн төлбөр байв

Албан тушаалаас халагдсан байдлыг авч үзвэл Хил хамгаалах ерөнхий газар, Гаалийн ерөнхий газар, Автотээврийн үндэсний төв, түүнчлэн "Эрдэнэс Тавантолгой" ХК-ийн удирдлагуудыг олноор нь халж, бүтцийн маш том өөрчлөлт хийсэн. 40 гаруй албан хаагч шууд ажлаасаа халагдаж шалгагдсан.

Хоригдсон ба ял шийтгүүлсэн хүмүүсийн тухайд, АТГ-аас УИХ-ын хэд хэдэн гишүүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлж шалгасан. Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд бөгөөд УИХ-ын гишүүн асан Т.Аюурсайхан, ЭТТ компанийн гүйцэтгэх захирал асан Б.Ганхуяг зэрэг өндөр албан тушаалтнуудад анхан шатны болон давж заалдах шатны шүүхээс гэм буруутайг нь тогтоож, 3-аас 5.8 жилийн хорих ял оноож, олон нийтийн анхаарлын төвд шүүсэн байдаг. Түүнчлэн тээврийн болон гаалийн чиглэлээр холбогдсон албан тушаалтнууд, компанийн эзэд зэрэг 10 гаруй хүн хоригдож ял эдэлж байна.

Энэ хэрэг нь Монголд "Хэн ч хуулиас дээгүүр байж чадахгүй" гэдгийг нотлохыг зорьсон хууль эрх зүйн томоохон пратик болсон билээ.