Хамгийн амархан шийдэл нь үргэлж хамгийн зөв шийдэл байдаггүй

Монгол Улсад Тамхины хяналтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудал ид хэлэлцэгдэж байна.

Энэ хүрээнд амт, үнэр оруулсан тамхин бүтээгдэхүүнийг хориглох, татварыг огцом нэмэгдүүлэх зэрэг саналууд яригдаж буй. Эдгээр санаачилгын зорилго нь тодорхой - иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалах, ялангуяа хүүхэд, залуусыг тамхины хэрэглээнээс хол байлгах.

Энэ зорилго маргаангүй зөв. Гэвч бодлого зөв зорилготой байлаа гээд үр дүн нь заавал зөв гарна гэсэн баталгаа байдаггүй. Бодлого боловсруулахад хамгийн түгээмэл гардаг алдаа бол “сайн санаа”-г “сайн үр дүн” гэж андуурах явдал юм. Тамхины эсрэг хатуу арга хэмжээ нь өнгөц харахад шийдэл мэт санагддаг ч бодит амьдрал дээр хэрэглээ шууд алга болдоггүй, харин хэлбэрээ өөрчилдөг.

Ялангуяа амт, үнэртэй тамхийг бүрэн хориглох санал нь энэ асуудлыг тод харуулж байна.

Ийм төрлийн бүтээгдэхүүн нь тодорхой хэрэглэгчийн бүлэг, ялангуяа залуусыг татдаг нь үнэн боловч, хориг тавигдсанаар хэрэглээ шууд зогсоно гэж үзэх нь бодитой хандлага биш. Хэрэглэгчид ихэнхдээ хэрэглээгээ зогсоохоос илүүтэй сонголтоо өөрчилдөг. Ингэснээр албан ёсны, хяналттай бүтээгдэхүүн зах зээлээс шахагдаж, оронд нь гарал үүсэл тодорхойгүй, чанарын баталгаагүй бүтээгдэхүүн нэвтрэх нөхцөл бүрддэг.

Гэвч үүнээс ч чухал нэг асуулт гарч ирнэ. Одоо мөрдөгдөж буй зохицуулалтыг бүрэн хэрэгжүүлж, хянаж чадахгүй байж илүү хатуу зохицуулалтыг бид үнэхээр хэрэгжүүлж чадах уу?

Энэ асуудлыг зарим Улсын Их Хурлын гишүүд гарган тавьж, бодлогын хэрэгжилт, зах зээлийн бодит нөхцөл, хууль бус худалдааны эрсдэлийг онцлон анхааруулж буй нь зүй ёсны бөгөөд чухал байр суурь юм. Тэдний зүгээс зөвхөн зорилго бус, хэрэгжилтийн боломж, үр дагаврын үнэлгээнд илүү анхаарах шаардлагатайг сануулж байгаа нь бодлогын хэлэлцүүлгийг илүү нотолгоонд суурилсан, тэнцвэртэй болгоход хувь нэмэр оруулж байна.

Тухайлбал, өнөөдөр Монгол Улсад сургуулийн орчны 500 метрийн бүсэд тамхи худалдаалахыг хориглосон хууль хүчин төгөлдөр үйлчилж байна. Гэвч бодит байдал дээр энэ зохицуулалт бүрэн хэрэгждэггүй. Сургуулийн орчимд тамхи нууцаар, хууль бусаар борлуулагдсаар байгаа нь нууц биш. Хэрэглээ байгаа цагт нийлүүлэлт албан ёсны сувгаар биш ч гэсэн үргэлжилсээр байдаг.

Энэ нь нэг зүйлийг тодорхой харуулж байна: зөвхөн хориг тавих нь хангалтгүй, хэрэгжилт хамгийн чухал.

Хэрэв бид одоо байгаа хууль, зохицуулалтыг бүрэн хэрэгжүүлж чадахгүй байвал илүү хатуу хориг, илүү өндөр татвар нь хэрэглээг бууруулах бус, харин илүү далд, хяналтгүй зах зээлийг бий болгох эрсдэлтэй.

Татварын бодлогын хувьд ч адил сорилт тулгардаг. Татвар нэмэх нь өөрөө буруу биш боловч түүнийг огцом, богино хугацаанд хэрэгжүүлэх нь зах зээлд хүчтэй цочрол үүсгэдэг. Татвар огцом өсөх үед хэрэглэгчид тамхинаас бүрмөсөн татгалзах нь ховор, харин илүү хямд, ихэнхдээ хууль бус эх үүсвэртэй бүтээгдэхүүн рүү шилжих хандлага ажиглагддаг.

Ингэснээр төрийн татварын орлого буурах, хууль ёсны бизнесүүдийн үйл ажиллагаа хумигдах, хууль бус зах зээл тэлэх нөхцөл бүрддэг. Цаашлаад ийм орчинд хууль бус наймаа ашигтай болж, хяналт сулрах тусам авлигын эрсдэл нэмэгдэх магадлал ч бий болдог.

Энэ бол зөвхөн онолын таамаг биш, бодит амьдрал дээр ажиглагдаж буй үзэгдэл юм.

Иймд бодлого боловсруулахдаа зөвхөн “юуг хориглох вэ” гэдгээс илүү “ямар үр дагавар гарах вэ” гэдгийг бодитоор үнэлэх шаардлагатай. Хэрэв хориг болон татварын огцом өсөлт нь хэрэглээг бууруулахгүй, харин хяналтгүй зах зээл рүү шилжүүлж байвал тухайн бодлого зорьсон үр дүндээ хүрч байна гэж үзэх боломжгүй.

Эцэст нь бодлого зорилгоороо биш, үр дүнгээрээ хэмжигддэг. Хэрэв бид үнэхээр тамхины хэрэглээг бууруулж, иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалахыг хүсэж байвал хориглох, шахах хандлагаас илүү ухаалаг, үе шаттай, бодит нөхцөлд суурилсан зохицуулалтыг сонгох нь зүйтэй. 

Учир нь хамгийн амархан шийдэл нь үргэлж хамгийн зөв шийдэл байдаггүй. 

"Редакцийн бус нийтлэл"