Есөн уулчны амийг авсан нууцлаг хэрэг

1959 оны хоёрдугаар сард ЗХУ-ын Уралын нуруунд есөн уулчин учир битүүлгээр амиа алдсан хэрэг гарсан нь түүхэнд Дятловын давааны хэрэг нэрээр үлджээ. Тухайн үед 23 настай Игорь Дятловоор ахлуулсан арван хүний бүрэлдэхүүнтэй уулчдын баг аялалд гарсан байна. Гэвч багийн нэг гишүүн өвчний улмаас замын дундаас буцаж, үлдсэн есөн хүн аяллаа үргэлжлүүлжээ.

Хоёрдугаар сарын 1-ний шөнө уулчид Холатчахль уулын энгэрт майхнаа барьсан боловч маргааш нь холбоо тасарчээ. Эрлийн багийнхан тэдний майханг олоход дотор талаас нь зүссэн ул мөртэй, хувцас, гутал, хоол хүнс нь үлдсэн байв.

Харин уулчид майхнаасаа яаран гарч, цас мөсөн дунд тархан явсан байжээ. Улмаар есөн хүний цогцсыг өөр өөр байршлаас олсон бөгөөд зарим нь хүнд гэмтэлтэй, зарим нь хэт хүйтний улмаас амиа алдсан байжээ.

Энэхүү хэргийн дараа уулчдын багийн ахлагч Игорь Дятловын дурсгалд зориулан осол болсон газрын ойролцоох давааг түүний нэрээр нэрлэсэн байна. Харин тухайн уулын анхны нэр болох Холатчахль нь манси хэлнээс орчуулбал «Үхсэн уул» гэсэн утгатай. 2021 онд Швейцарийн эрдэмтэд цасан нуранги үүссэн байж болзошгүй гэсэн шинжлэх ухааны тайлбар дэвшүүлсэн ч хэргийн бүх нууцыг тайлж чадаагүй юм. Ийнхүү есөн уулчны амь үрэгдсэн нууцлаг хэрэг дэлхийн хамгийн их судлагдсан, сонирхол татсан тайлагдаагүй хэргүүдийн нэг болон үлджээ.

ОХУ-ын Ерөнхий Прокурорын газраас уг хэргийг дахин нарийвчлан шалгасны эцэст аялагчид байгалийн давагдашгүй хүчин зүйл буюу цасан нурангид нэрвэгдэж, улмаар хэт хүйтэнд осгож амиа алдсан гэж үзэн хэргийг албан ёсоор хаасан юм. Үүний сацуу Швейцарын эрдэмтэн Йохан Гаум, Александр Пузрин нар физик тооцоолол хийсний үндсэн дээр тухайн өдөр салхины хуримтлалаас үүссэн жижиг хэмжээний цасан хавтан майхныг цөм дарсан болохыг загварчлан тогтоожээ. Уг ослын улмаас уулчид аюулаас зугтахын тулд майхнаа дотроос нь яран гарч, цасан шуургатай шөнө дундуур хувцасгүй шахуу зугтахаас өөр аргагүйд хүрсэн байна.

Багийн есөн гишүүний зургаа нь хэт хүйтний улмаас осгож нас барсан бол гурван хүний биед гавлын яс болон хавирга хугарах зэрэг хүнд гэмтлүүд учирсан байжээ. Аяллын багийн арав дахь гишүүн Юрий Юдин өвчний улмаас замдаа хоцорч амьд үлдсэн түүхтэй. Шөнө дунд түргэн зугтсан уулчид хасах хэмийн тэсгим хүйтэнд зүг чигээ алдаж, хуарандаа эргэн ирж чадалгүй осгосон гэдэг нь судалгааны үр дүнгээр батлагдсан юм.

Уг явдлын мөрөөр бодит нөхцөл байдлыг тодруулах туршилтыг ОХУ-ын Онцгой байдлын албаны ажилтан асан, аяллын хөтөч Александр Федотов хийжээ. Тэрбээр Холатчахль ууланд очиж, 1959 оны майхан болон зуухтай яг ижил төхөөрөмж угсран уулчдын буудалласан цэг дээр бодит нөхцөлд туршилт явуулсан байна. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр багийн ахмад гишүүн Семён Золотарёвтой холбоотой нууц албаны даалгавар гэх мэт конспираци таамгууд яригдсаар байгаа ч бодит баримтаар нотлогдоогүй юм.

Шинжлэх ухааны тооцоолол болон прокурорын дүгнэлт нь Уралын нуруунд гарсан эмгэнэлт явдал цэвэр байгалийн хүчин зүйлээс шалтгаалсныг харуулж байна. Хэргийг дахин шалгах шинэ үндэслэл гараагүй өнөө үед олон улсын судлаачдын баталсан цасан хавтангийн нуралтын онол нь оньсого мэт үлдсэн олон жилийн эргэлзээг тайлсан бодит дүгнэлтэд тооцогдож байна.